صورت مسئله
مرور نظاممند با جمع‌کردن چند مقاله و خلاصه‌کردن آن‌ها فرق دارد. سؤال، معیارهای ورود، منابع جستوجو، روش غربالگری و شیوه سنتز باید تا حد ممکن از پیش مشخص و قابل ردیابی باشند. PRISMA 2020 یک راهنمای گزارش‌دهی ۲۷موردی و نمودارهای جریان ارائه میکند تا خواننده بفهمد مرور چرا انجام شده، چه کارهایی انجام شده و چه چیزی پیدا شده است. بنابراین استفاده از نمودار PRISMA به‌تنهایی مرور را نظاممند یا باکیفیت نمی‌کند.
1. سؤال را طوری بنویس که معیار ورود از آن استخراج شود
مشخص کن چه جمعیت، پدیده یا مداخله‌ای، چه پیامد یا مفهوم اصلی و چه نوع مطالعه‌ای برای سؤال مرتبط است. قالب‌هایی مانند PICO در پرسش‌های مداخله‌ای مفیدند، اما قالب باید تابع نوع سؤال باشد. محدودیت سال، زبان یا نوع انتشار فقط وقتی اعمال شود که دلیل روشن دارد و اثر احتمالی آن بر پوشش شواهد گزارش شود.
2. پروتکل و تصمیم‌های اصلی را قبل از نتیجه مرور تثبیت کن
پروتکل باید سؤال، منابع اطلاعاتی، راهبرد کلی جستوجو، معیارهای ورود و خروج، فرایند غربالگری، اقلام استخراجی، ارزیابی خطر سوگیری و روش سنتز را مشخص کند. اگر بعداً تغییر لازم شد، نسخه و دلیل تغییر را ثبت کن؛ PRISMA 2020 نیز بر گزارش ثبت یا پروتکل و اصلاحات آن تأکید دارد.
3. جستوجو را بازتولیدپذیر ثبت کن
برای هر پایگاه یا منبع، تاریخ جستوجو، رابط، عبارت کامل جستوجو، فیلترها و محدودیت‌ها را نگه دار. عبارت واحد را بدون تطبیق ساختار و واژگان کنترل‌شده بین پایگاه‌ها کپی نکن. PRISMA-S برای گزارش جستوجوی مرورهای نظاممند ۱۶ مورد پیشنهاد میکند تا فرایند بازیابی منابع قابل بازسازی باشد.
4. غربالگری را با شناسه یکتا و دلیل حذف قابل حسابرسی انجام بده
رکوردهای بازیابی‌شده را پیش از غربالگری عنوان و چکیده تا حد ممکن رفع تکرار کن و مرحله متن کامل را جدا ثبت کن. برای گزارش‌های کنارگذاشته‌شده در مرحله متن کامل دلیل مشخص نگه دار. بین رکورد، گزارش و مطالعه تفاوت بگذار؛ یک مطالعه میتواند چند گزارش و یک گزارش میتواند رکوردهای تکراری در چند پایگاه داشته باشد.
5. استخراج، خطر سوگیری و سنتز را از هم تفکیک کن
فرم استخراج را با متغیرهای موردنیاز سؤال بساز و ابزار ارزیابی خطر سوگیری را متناسب با نوع مطالعه انتخاب کن. نتیجه این ارزیابی باید در تفسیر سنتز اثر داشته باشد. مرور نظاممند الزاماً متاآنالیز نیست؛ اگر مطالعات از نظر سؤال، طراحی یا اندازه‌گیری به اندازه کافی هم‌سنخ نیستند، سنتز روایی یا روش دیگر ممکن است مناسب‌تر باشد.
نمودار جریان PRISMA دقیقاً چه چیزی را نشان می‌دهد؟
نمودار جریان حسابداری مسیر شواهد است: چند رکورد شناسایی شد، چه تعداد پیش از غربالگری حذف شد، چند گزارش متن کامل بررسی شد و چند مطالعه وارد مرور یا سنتز کمی شد. اعداد باید با فایل غربالگری و جدول مطالعات نهایی تطبیق داشته باشند.
اشتباه رایج این است که مقاله، رکورد، گزارش و مطالعه یکی فرض شوند. PRISMA 2020 این تمایز را برجسته‌تر میکند. نمودار را در پایان از حافظه نساز؛ شمارنده‌ها را هم‌زمان با رفع تکرار و غربالگری نگه دار.
PRISMA راهنمای گزارش است، نه مهر تضمین کیفیت روش
PRISMA 2020 بر گزارش شفاف، کامل و دقیق تمرکز دارد. چک‌لیست نشان می‌دهد چه اطلاعاتی برای خواننده باید روشن شود، اما انتخاب پایگاه، ابزار خطر سوگیری، معیارهای ورود یا مدل سنتز را برای سؤال خاص شما تعیین نمی‌کند.
دو مرور می‌توانند هر دو PRISMA را کامل گزارش کنند ولی کیفیت روش‌شناختی متفاوتی داشته باشند. در پایان، برای هر مورد چک‌لیست محل گزارش را ثبت کن و اگر موردی کاربرد ندارد دلیل آن را مشخص کن.
جستوجوی قابل بازسازی چه جزئیاتی دارد؟
نام پایگاه کافی نیست. نسخه نهایی عبارت جستوجو، تاریخ اجرا، بازه پوشش، فیلترها و جست‌وجوهای تکمیلی باید ثبت شوند. اگر عبارت اصلاح شد، نسخه‌ها را نگه دار و روشن کن کدام نسخه خروجی نهایی را ساخته است.
PRISMA-S مکمل مناسبی برای گزارش بخش جستوجو است و از عبارت‌های مبهمی مثل «کلیدواژه‌های مرتبط در پایگاه‌های معتبر جستوجو شد» جلوگیری میکند.
نقشه اجرایی
- سؤال، معیارهای ورود و خروج و پیامدهای اصلی را در یک پروتکل نهایی کن.
- راهبرد جستوجوی هر پایگاه و تاریخ اجرا را ثبت کن.
- فایل رفع تکرار و غربالگری را با شناسه یکتا و دلیل حذف متن کامل نگه دار.
- فرم استخراج را روی چند مطالعه آزمایشی اجرا و ابهام‌ها را اصلاح کن.
- ابزار خطر سوگیری را متناسب با طراحی انتخاب و نتیجه آن را وارد تفسیر کن.
- چک‌لیست و نمودار PRISMA 2020 را با فایل‌های عملیاتی تطبیق بده.
خطاهای رایج
- فرض اینکه PRISMA خودش روش انجام مرور است
- نوشتن عبارت جستوجو بعد از دیدن مطالعات نهایی
- مخلوط‌کردن رکورد، گزارش و مطالعه در نمودار جریان
- حذف متن کامل بدون ثبت دلیل
- انجام متاآنالیز فقط چون داده عددی وجود دارد
- گزارش‌نکردن تغییرات پروتکل
چک‌لیست
پرسش‌های متداول
آیا هر مرور نظاممند باید متاآنالیز داشته باشد؟
خیر. متاآنالیز فقط وقتی مناسب است که سؤال، مطالعات و دادهها امکان ترکیب کمی معنادار بدهند. مرور نظاممند میتواند بدون متاآنالیز سنتز ساختاریافته داشته باشد.
PRISMA 2020 را از اول کار استفاده کنم یا فقط زمان نوشتن؟
بهتر است از ابتدای طراحی به اقلام آن توجه کنی، چون بسیاری از موارد به اطلاعاتی وابسته‌اند که باید در حین کار ثبت شوند. با این حال PRISMA جای پروتکل و راهنمای روش‌شناختی تخصصی نیست.
اگر بعد از شروع مرور معیار ورود تغییر کرد چه کنم؟
تغییر میتواند موجه باشد؛ زمان، دلیل و اثر آن را ثبت و در گزارش نهایی شفاف اعلام کن.
PRISMA-S چه تفاوتی با PRISMA 2020 دارد؟
PRISMA-S افزونهای متمرکز بر گزارش جستوجوی ادبیات است و جزئیات بیشتری برای منابع اطلاعاتی و راهبردهای جستوجو ارائه میکند؛ مکمل PRISMA است.
منابع
- Page MJ, McKenzie JE, Bossuyt PM, et al. The PRISMA 2020 statement: an updated guideline for reporting systematic reviews. BMJ. 2021;372:n71. doi:10.1136/bmj.n71.
- Page MJ, Moher D, Bossuyt PM, et al. PRISMA 2020 explanation and elaboration: updated guidance and exemplars for reporting systematic reviews. BMJ. 2021;372:n160. doi:10.1136/bmj.n160.
- Rethlefsen ML, Kirtley S, Waffenschmidt S, et al. PRISMA-S: an extension to the PRISMA Statement for Reporting Literature Searches in Systematic Reviews. Systematic Reviews. 2021;10:39. doi:10.1186/s13643-020-01542-z.